Skip to Content
Pil ve Güç BeslemesiVoltaj Düşürücü ve Yükseltici

Voltaj Düşürücü ve Yükseltici

Projelerde güç kaynağının voltajı nadiren devrenin istediği voltaja eşittir. 12 V’luk akü varken Arduino 5 V ister. 3,7 V’luk pil varken servo 5 V ister. 3S paket 12,6 V verirken ESP 3,3 V ister.

Voltajı değiştirmenin üç yolu vardır: lineer regülatör, buck (düşürücü) ve boost (yükseltici). Üçü de aynı işi farklı bedellerle yapar.

Üç Yolun Karşılaştırması

Lineer regülatör, buck ve boost dönüştürücünün 5 V 0,5 A yükte verim karşılaştırması

Aynı 5 V 0,5 A yük için lineer regülatör 3,5 W ısı üretirken buck dönüştürücü yaklaşık 0,4 W üretir.

Lineer (7805, AMS1117)BuckBoost
Ne yapar?DüşürürDüşürürYükseltir
VerimVçıkış / Vgiriş%80–95%80–90
IsınmaFark büyükse çokAzAz
GürültüYokBiraz (anahtarlama)Biraz
Boyut ve fiyatKüçük, ucuzOrtaOrta
Ne zaman?Fark küçükse, akım düşükseFark büyükse veya akım yüksekseKaynak voltajı yetmiyorsa

Lineer Regülatör ve LDO

Lineer regülatör, fazla voltajı ısı olarak harcar. Girişten çekilen akım, çıkıştaki akıma eşittir.

Harcanan güç = (Vgiriş − Vçıkış) × akım 12 V → 5 V, 0,5 A: (12 − 5) × 0,5 = 3,5 W Verim = 5 / 12 ≈ %42

3,5 W, küçük bir TO-220 regülatörü soğutucusuz parmakla tutulamayacak kadar ısıtır. Kural basit: voltaj farkı büyükse ve akım 100–200 mA’i geçiyorsa lineer regülatör kullanmayın.

Lineer regülatörün yeri, voltaj farkının küçük olduğu durumlardır. 5 V’tan 3,3 V’a veya pilden 3,3 V’a gibi. Burada önemli olan dropout değeridir:

RegülatörDropoutBoşta akımPil için
7805~2 V~5 mAHayır
AMS1117~1,1 V~5 mAHayır
ME6211 / AP21120,1–0,25 V40–55 µAEvet
HT7333 / MCP17000,1–0,2 V1–4 µAEvet (250 mA sınırı)

Düşük dropout’lu regülatörlere LDO (Low Dropout) denir. Pilden 3,3 V üretmenin en verimli yolu budur, çünkü pil voltajı 3,3 V’a zaten yakındır. Ayrıntılar ESP kartlarını pille beslemek dersinde.

Buck: Voltaj Düşürücü (Step-Down)

Buck dönüştürücü, giriş voltajını yüksek frekansta anahtarlayıp bir bobin ve kondansatörle düzleştirir. Fazla voltaj ısıya dönüşmediği için verim yüksektir ve girişten çekilen akım, çıkış akımından azdır.

12 V → 5 V, 0,5 A, %85 verim Girişten çekilen akım ≈ (5 × 0,5) / (12 × 0,85) ≈ 0,25 A

Yaygın buck modülleri

ModülGirişÇıkışAkımNot
LM25964–35 V1,25–30 V ayarlı3 A (pratikte 2 A soğutucusuz)En yaygın, büyük, trimpotlu
MP15844,5–28 VAyarlı veya sabit3 AÇok küçük
LM2596 CC-CV4–35 VAyarlı voltaj + ayarlı akım3 APil şarjı ve LED için akım sınırı

Buck dönüştürücünün de bir dropout’u vardır: girişin, çıkıştan en az 1,5–2 V yüksek olması gerekir. 5 V’tan 5 V elde edemezsiniz. 6 V’tan 5 V almak da LM2596 için sınırdadır.

Ayarlı buck modülü nasıl ayarlanır?

  1. Modülün çıkışına hiçbir şey bağlamadan girişe güç verin.
  2. Çıkışı multimetreyle ölçün.
  3. Trimpotu çevirerek istediğiniz voltaja getirin. Çok turlu trimpotlarda (mavi, pirinç vidalı) değişim için birçok tur gerekebilir; ilk turlarda bir şey olmaması normaldir.
  4. Gücü kesin, yükü bağlayın, tekrar ölçün.

Kartı ayarlamadan bağlamayın. Ayarlı modüller fabrikadan rastgele bir voltajla gelebilir. Önce ayar, sonra bağlantı.

Boost: Voltaj Yükseltici (Step-Up)

Boost dönüştürücü, düşük voltajlı kaynaktan daha yüksek voltaj üretir. Tek hücreli lityum pilden 5 V veya 12 V elde etmek için kullanılır.

Enerji yoktan var olmaz: voltaj yükselirken girişten çekilen akım artar.

3,7 V → 5 V, 0,5 A, %85 verim Girişten çekilen akım ≈ (5 × 0,5) / (3,7 × 0,85) ≈ 0,8 A

Bu yüzden boost kullanırken pilin ve koruma devresinin (TP4056 korumalı modül ~3 A’de keser) bu akımı verebildiğinden emin olun. Pil boşaldıkça voltajı düşer ve aynı çıkış için girişten çekilen akım daha da artar.

Yaygın boost modülleri

ModülGirişÇıkışNot
MT36082–24 V5–28 V ayarlıKüçük, ucuz. Pilden 5 V’ta pratik akım ~0,8–1 A
XL60093–32 V5–35 V ayarlıDaha güçlü, daha büyük
5 V sabit çıkışlı mini boost1,5–4,2 V5 VAyar gerektirmez

Boost’un iki tuzağı

1. Kapatınca çıkış sıfır olmaz. Boost dönüştürücüde giriş, bobin ve diyot üzerinden çıkışa doğrudan bağlıdır. Dönüştürücü çalışmasa bile çıkışta “giriş voltajı eksi diyot düşümü” kadar voltaj vardır. Devreyi gerçekten kapatmak için anahtarı boost’un girişine koyun.

2. Boşta akım. Boost modülleri yük olmasa bile birkaç yüz µA ile birkaç mA arası akım çeker. Derin uykuda mikroamper hesabı yapılan bir projede bu, pil ömrünü belirleyen kalem olur. Pilli düşük güç projelerinde mümkünse boost’a hiç ihtiyaç duymayan bir mimari kurun (ESP için S2 Mini gibi düşük kayıplı regülatörlü bir kart gibi).

Buck-Boost: Giriş Hem Altında Hem Üstünde Kalıyorsa

Bazen kaynak voltajı, istenen çıkışın hem altına hem üstüne geçer. Örneğin tek Li-ion hücreden (4,2 → 3,0 V) sabit 3,3 V almak isterseniz pil başta 3,3 V’un üstünde, sonda altındadır. Buck-boost dönüştürücüler, girişe göre otomatik olarak düşürür veya yükseltir ve pilin son damlasına kadar sabit çıkış verir.

Daha yüksek voltajlarda da aynı mantıkla çalışan otomatik yükseltici-düşürücü modüller vardır. Örneğin 3S paketten (12,6 → 9 V) sabit 12 V almak için.

Hangi Dönüştürücüyü Seçmeliyim?

ElinizdeİstediğinizSeçim
12 V adaptör / 3S pil5 V, 1 A+Buck (LM2596, MP1584)
12 V3,3 V, 100 mABuck, sonra gerekirse LDO
5 V (USB)3,3 VLDO
1S Li-ionESP kartıPil girişli kart, S2 Mini veya powerbank modülü. Bkz. ESP dersi
2S Li-ion (6,0–8,4 V)5 V (ESP, servo)Buck (LM2596)
1S Li-ion5 V (servo, LED, Arduino)Boost (MT3608) veya powerbank modülü
1S Li-ion12 VBoost (XL6009) ya da 3S paket kullanın
3S pilSabit 12 VBuck-boost

Kondansatör ve Kablo Notları

  • Dönüştürücünün çıkışına, yükün yanına 100–470 µF elektrolitik kondansatör koymak, motor ve Wi-Fi tepe akımlarındaki çökmeleri azaltır.
  • Yüksek akım hatlarında ince jumper kablo kullanmayın. 2 A üstünde jumper kablo ısınır ve voltaj düşürür.
  • Buck ve boost modüllerin GND’si, devrenin geri kalanıyla ortak olmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

  • 12 V’tan 5 V’a lineer regülatörle 1 A çekmek
  • Ayarlı modülü ölçmeden karta bağlamak
  • Boost girişindeki akım artışını hesaba katmamak
  • Boost’u kapatmak için anahtarı çıkışa koymak
  • Buck girişini çıkışa çok yakın vermek (6 V → 5 V)
  • Derin uyku projesinde boost veya LM2596’nın boşta akımını unutmak

Özet

  • Lineer regülatör fazla voltajı ısıya çevirir; yalnızca küçük farklarda kullanılır.
  • LDO, pilden 3,3 V üretmenin en verimli yoludur.
  • Buck voltajı verimli düşürür; giriş çıkıştan 1,5–2 V yüksek olmalıdır.
  • Boost voltajı yükseltir ama girişten daha fazla akım çeker.
  • Ayarlı modülü daima yük bağlamadan önce ayarlayın.

Sıradaki Adım

Seçtiğiniz düzenle pilin kaç gün dayanacağını öğrenmek için pil ömrü hesaplama dersine geçin.

İlgili Ürünler

Bu derste anlatılan parçalar: