Lityum Pil Nedir? Li-ion, LiPo ve 18650
Taşınabilir elektronik projelerin neredeyse tamamı lityum pil kullanır. Aynı ağırlıkta kalem pilin birkaç katı enerji taşır, yüzlerce kez şarj edilir ve tek hücresi bir mikrodenetleyiciyi beslemeye yetecek voltaj verir.
Ama lityum pil, “takıp unut” türünden bir parça değildir. Voltajı boşaldıkça değişir, belirli bir sınırın üstüne şarj edilmemeli ve altına boşaltılmamalıdır. Bu yazı, sonraki bütün derslerin dayandığı bu temel bilgileri anlatır.
Li-ion, LiPo, 18650: Hangisi Ne?
Bu üç isim sık karıştırılır, çünkü biri kimyayı, biri paketi, biri boyutu anlatır.
| İsim | Ne anlatır? | Açıklama |
|---|---|---|
| Li-ion | Kimya | Lityum iyon hücre. Silindirik pillerin çoğu budur. |
| LiPo | Kimya + paket | Lityum polimer. Aynı temel kimya, esnek “poşet” kılıf. İnce ve hafiftir. |
| 18650 | Boyut | 18 mm çap, 65 mm boy silindir hücre. İçi Li-ion’dur. |
| 21700 | Boyut | 21 mm çap, 70 mm boy. 18650’den daha yüksek kapasite. |
| LiFePO4 | Farklı kimya | Lityum demir fosfat. 3,2 V nominal, daha güvenli, daha düşük enerji yoğunluğu. |
Pratikte: Li-ion ve LiPo hücreler aynı voltaj kurallarına uyar. Bu bölümde “lityum pil” dediğimizde ikisini birlikte kastediyoruz. LiFePO4 ayrı kurallara sahiptir; yeri geldiğinde ayrıca belirtiyoruz.
Voltaj Aralığı: 3,0 V ile 4,2 V Arası
Tek bir Li-ion veya LiPo hücre için üç sayı ezberlenmelidir:
| Durum | Voltaj |
|---|---|
| Tam dolu | 4,20 V |
| Nominal (etikette yazan) | 3,6–3,7 V |
| Deşarj sonu | ~3,0 V |
Hücre, boşaldıkça 4,2 V’tan 3,0 V’a doğru iner. Bu iniş düz bir çizgi değildir: başta hızlı düşer, uzun bir bölümde 3,9 V ile 3,6 V arasında yavaşça ilerler, sonda aniden çöker.
Kapasitenin büyük kısmı 3,6–3,9 V aralığında harcanır. Bu yüzden “3,3 V’luk kart için 3,7 V pil” hesabı, regülatörün kaybına göre tutar ya da tutmaz.
Bu grafiğin ESP projeleri için önemi büyüktür. ESP kartları 3,3 V ile çalışır ve pil voltajı bunun hemen üstündedir. Aradaki farkı regülatör yer. Regülatör bu farkı karşılayamazsa kart, pil daha yarı doluyken kapanır. Bu konuyu ESP kartlarını pille beslemek dersinde ayrıntılı işliyoruz.
Neden 4,2 V’un üstü ve 3,0 V’un altı tehlikeli?
- Aşırı şarj (4,2 V üstü): Hücre içinde kalıcı hasar başlar, ısınır, şişer. Uç durumda yanar. Bu yüzden lityum pil yalnızca lityuma özel şarj devresiyle şarj edilir; 5 V adaptör doğrudan bağlanmaz.
- Aşırı deşarj (2,5–3,0 V altı): Kapasite kalıcı olarak düşer. Çok derin boşalmış bir hücreyi yeniden şarj etmek risklidir.
Bu iki sınırı sizin yerinize izleyen devreler vardır: şarj tarafında TP4056, koruma tarafında BMS.
mAh ve Wh: Kapasite
mAh (miliamper-saat), pilin ne kadar akımı ne kadar süre verebileceğini gösterir. 2500 mAh’lik bir hücre, teorik olarak 2500 mA’i bir saat, 250 mA’i on saat verir.
Farklı voltajlı pilleri karşılaştırırken Wh (watt-saat) daha doğrudur:
Wh = V × Ah
3,7 V × 2,5 Ah = 9,25 WhGerçek hayatta etikette yazan kapasitenin tamamını kullanamazsınız. Regülatör kaybı, deşarj sonu sınırı ve sıcaklık yüzünden hesaplarda %80’ini kullanmak gerçekçidir. Ayrıntılı hesap pil ömrü dersinde.
Sahte kapasiteye dikkat: 18650 boyutunda 3500 mAh’nin çok üstünde kapasite yazan hücreler (9900 mAh gibi) gerçek değildir. Gerçek değer çoğu zaman bunun küçük bir kesridir.
C Değeri: Pil Ne Kadar Akım Verebilir?
C, pilin kapasitesine göre ne kadar akım verebileceğini ifade eder.
Maksimum sürekli akım = C değeri × kapasite
5C × 2200 mAh = 11 AESP kartları birkaç yüz mA çektiği için hemen her hücre yeterlidir. C değeri; motor, drone ve yüksek güçlü LED projelerinde belirleyicidir.
Seri ve Paralel Bağlantı
Tek hücrenin voltajı veya kapasitesi yetmediğinde hücreler birleştirilir. Bu birleşim S (seri) ve P (paralel) harfleriyle gösterilir.
Seri bağlantı voltajı, paralel bağlantı kapasiteyi toplar.
| Gösterim | Voltaj (nominal / dolu) | Kullanım |
|---|---|---|
| 1S | 3,7 V / 4,2 V | ESP, küçük sensör projeleri |
| 2S | 7,4 V / 8,4 V | Küçük robotlar, 6 V motorlar |
| 3S | 11,1 V / 12,6 V | 12 V motor, LED şerit, drone |
| 4S | 14,8 V / 16,8 V | Daha güçlü drone ve araçlar |
Seri bağlı hücreler zamanla birbirinden farklı voltajlara kayar. Bu yüzden 2S ve üstü paketlerde balanslı BMS gerekir. Ayrıntılar BMS dersinde.
Paralel bağlanacak hücreler, bağlanmadan önce aynı voltaja getirilmelidir. Farklı voltajdaki iki hücreyi paralel bağlamak, dolu olanın boş olana kontrolsüz akım basmasına yol açar.
Korumalı ve Korumasız Hücre
Bazı 18650 hücrelerin dibinde küçük bir koruma devresi bulunur. Bu hücreler biraz daha uzundur (yaklaşık 67–70 mm) ve bazı pil yuvalarına sığmaz.
- Korumalı hücre: Tek hücreli, bağımsız kullanımlar için güvenlidir.
- Korumasız hücre: Paket yapımında kullanılır. Koruma işini harici BMS üstlenir.
“Başlıklı” (button top) hücre ile “korumalı” hücre aynı şey değildir. Başlık yalnızca pozitif ucun çıkıntılı olmasıdır; pil yuvasında temas için önemlidir.
Lehim Yapmak
18650 hücrenin gövdesine doğrudan havya ile lehim yapmak önerilmez. Uzun süre ısıtmak hücreye zarar verir. Doğru yöntemler:
- Pil yuvası kullanmak (prototip için en kolayı)
- Nikel şeritle punta kaynağı (paket yapımında)
- Mecbursanız: yüksek sıcaklıkta, çok kısa temasla ve önceden kalaylanmış kabloyla
Güvenlik Kuralları
- Hücreyi kısa devre yapmayın. Cebe, metal kutuya veya anahtarlarla birlikte atmayın.
- Kılıfı yırtılmış 18650’yi kullanmayın; gövde negatif kutuptur, kılıf yalıtımdır.
- Şişmiş LiPo’yu şarj etmeyin, delmeyin. Uygun şekilde atın.
- Uzun süre kullanmayacaksanız %40–60 dolulukta (~3,7–3,8 V) saklayın.
- Şarj ederken pili gözetimsiz bırakmayın, yanıcı yüzeylerden uzak tutun.
Özet
- Li-ion ve LiPo aynı kurallara uyar: 4,2 V dolu, ~3,0 V boş, 3,6–3,7 V nominal.
- 18650 ve 21700 boyut adıdır; içleri Li-ion’dur.
- Kapasite hesaplarında etiketteki değerin %80’ini kullanın.
- Seri bağlantı voltajı, paralel bağlantı kapasiteyi artırır. 2S ve üstüne balanslı BMS gerekir.
- Lityum pil yalnızca lityuma özel devreyle şarj edilir.
Sıradaki Adım
Pili güvenle doldurmak için TP4056 şarj modülü dersine geçin.
İlgili Ürünler
Bu derste anlatılan parçalar: