Sigorta Nedir?

Sigorta, devreden geçen akım güvenli sınırı aştığında kendini feda ederek devreyi kesen bir koruma elemanıdır. İçindeki ince telin erimesiyle bağlantı kopar; böylece kablolar ısınmaz, güç kaynağı zarar görmez ve yangın riski ortadan kalkar.

Sigortayı bir devrenin zayıf halkası olarak düşünün. Bu zayıflık kasıtlıdır: bir şey bozulacaksa, en ucuz ve en kolay değiştirilebilen parçanın bozulması istenir.

Nasıl Çalışır?

Sigortanın içinde belirli bir akımda eriyecek şekilde hesaplanmış ince bir tel bulunur.

1. Normal akımda tel ısınır ama erimez.
2. Kısa devre veya aşırı yük durumunda akım hızla artar.
3. Telin sıcaklığı erime noktasını aşar.
4. Tel kopar ve devre kesilir.

Sigorta geri dönüşsüzdür (PTC tipi hariç); attıktan sonra değiştirilmesi gerekir.

Sigorta Tipleri

Otomotiv sigorta renk kodu

Bıçak tipi sigortalarda amper değeri renkle standartlaştırılmıştır:

Hızlı ve Gecikmeli Sigorta

Sigortanın üzerinde amper değerinin yanında bir harf bulunur. Bu harf, sigortanın ne kadar hızlı attığını gösterir.

Bu ayrım pratikte çok önemlidir. Bir motor ilk kalkışta nominal akımının 5–7 katını çeker. Hızlı sigorta bunu arıza sanıp her açılışta atar. Motorlu devrelerde T tipi (gecikmeli) sigorta kullanılmalıdır.

Tersi de geçerlidir: hassas bir elektronik devreyi gecikmeli sigortayla korumak, arıza anında devrenin yanmasına yetecek kadar zaman tanır.

Sigorta Üzerindeki Yazılar

Tipik bir cam sigortada T2AL250V yazar. Bunun anlamı:

• T → Gecikmeli (time-lag)
• 2A → 2 amper nominal akım
• L → Düşük kesme kapasitesi (H olsaydı yüksek)
• 250V → Maksimum çalışma gerilimi

Gerilim değeri, sigorta attıktan sonra oluşan arkı söndürebileceği maksimum gerilimdir. Bu değerin üzerinde kullanılan sigorta, kopmasına rağmen ark üzerinden akım geçirmeye devam edebilir.

Doğru Amper Değeri Nasıl Seçilir?

Yaygın bir hata, sigortayı korunacak cihaza göre seçmektir. Sigorta aslında kabloyu ve devreyi korur.

Pratik yöntem:

1. Devrenin normal çalışmada çektiği maksimum akımı ölçün veya hesaplayın.
2. Bu değerin %125 – %150’sini alın.
3. Bir üst standart sigorta değerine yuvarlayın.
4. Seçtiğiniz değerin, kullandığınız kablo kesitinin taşıyabileceği akımdan düşük olduğundan emin olun.

Örnek: Devre normalde 1,6 A çekiyor.

• 1,6 × 1,4 ≈ 2,24 A
• Standart değer: 2,5 A veya 3 A

Asla “sürekli atıyor” diye daha büyük sigorta takmayın. Sigortanın atması bir arıza belirtisidir. Büyük sigorta arızayı gizler ve kabloların ısınmasına, yangına yol açabilir.

Sigorta yerine tel, folyo veya kablo koymak ise doğrudan tehlikelidir; bu, korumanın tamamen devre dışı bırakılması demektir.

Sigorta Devreye Nasıl Bağlanır?

Sigorta her zaman seri bağlanır ve artı (veya faz) hattına konur.

Güç kaynağı (+) ──[ SİGORTA ]── Devre ── Güç kaynağı (−)

Sigortayı eksi hatta koymak akımı yine keser, ancak arıza anında devrenin artı tarafı enerjili kalır — bu hem tehlikelidir hem de servis sırasında yanıltıcıdır.

Sigorta, korunacak devrenin girişine, mümkün olduğunca güç kaynağına yakın yerleştirilmelidir. Aksi halde sigortadan önceki kablo korumasız kalır.

PTC (Resettable) Sigorta

PTC sigorta (polyfuse, multifuse), aşırı akımda direnci hızla artan bir polimer elemandır. Akım kesildiğinde soğur ve eski haline döner. Değiştirilmesi gerekmez.

PTC sigortaların iki değeri vardır: I_hold (sürekli taşıyabildiği akım) ve I_trip (kesinlikle attığı akım). 500 mA’lik bir PTC, 500 mA’de atmaz; genellikle 1 A civarında devreye girer.

Arduino Uno kartlarının USB besleme hattında da bir PTC sigorta bulunur; USB portunuzu kısa devreden koruyan şey budur.

Sigorta Nasıl Test Edilir?

Multimetrenin süreklilik kademesini kullanın:

1. Sigortayı devreden çıkarın.
2. Probları iki ucuna değdirin.
3. Bip sesi geliyorsa sigorta sağlamdır.
4. OL / sonsuz okuyorsa sigorta atmıştır.

Cam sigortalarda genellikle içerideki telin kopmuş olduğu gözle de görülür. Cam kararmışsa, sigorta yavaş bir aşırı yükle değil ani bir kısa devreyle atmıştır — bu, devrede ciddi bir sorun olduğunun işaretidir.

Sigorta Attığında Ne Yapmalı?

Sigortayı değiştirmeden önce nedenini bulun:

1. Kısa devre var mı? Besleme uçları arasındaki direnci ölçün; çok düşükse kısa devre vardır.
2. Bir bileşen ters mi bağlanmış? (Elektrolitik kondansatör, diyot, motor sürücü.)
3. Yük normalden fazla mı akım çekiyor? Motor sıkışmış olabilir.
4. Sigorta değeri baştan mı yanlış seçilmiş?

Aynı sigorta ikinci kez atıyorsa devreyi enerjilendirmeyi bırakın ve arızayı arayın.

Özet

Sigorta, akım güvenli sınırı aştığında devreyi kesen tek kullanımlık bir koruma elemanıdır. Devreye seri ve artı hattına bağlanır; kabloyu ve sistemi korur.

Bu derste şunları öğrendik:

• Sigortanın çalışma prensibini
• Cam, seramik, otomotiv ve SMD tiplerini
• Hızlı (F) ve gecikmeli (T) sigorta farkını ve neden motorlarda T gerektiğini
• T2AL250V gibi kodların nasıl okunacağını
• Amper değerinin %125–150 kuralıyla seçilmesini
• PTC (kendini sıfırlayan) sigortaların çalışmasını
• Sigortanın multimetre ile nasıl test edileceğini